Jeuk v5

004710 v.5

Algemeen

Jeuk (pruritus) is een vaak voorkomende klacht die dwingt tot krabben of wrijven.

Op grond van de onderliggende oorzaken kan de volgende indeling worden gemaakt:

  • dermatologisch: als gevolg van een droge huid of een primaire huidaandoening (bijv. psoriasis, eczeem, scabies, urticaria). Men spreekt hierbij ook wel van pruritoceptieve jeuk.
  • systemisch: als gevolg van niet-dermatologische aandoeningen (bijv. oncologische aandoeningen en/of cholestase).
  • neurologisch: als gevolg van aandoeningen van het perifere (bijv. na herpes zoster infectie) of centrale zenuwstelsel (bijv. na herseninfarct, -tumor of -abces). Men spreekt hierbij wel van neuropathische jeuk.
  • psychogeen: als gevolg van psychiatrische c.q. psychosomatische aandoeningen (bijv. depressie of wanen). Ook indien er sprake is van andere oorzaken van jeuk kunnen psychische factoren een rol spelen bij de perceptie van de jeuk en de reactie er op (m.n. ten aanzien van krabben).
  • mengvormen (bijv. bij chronische nierinsufficiëntie).
  • jeuk als reactie op medicatie
  • jeuk door onbekende oorzaak

Gegeneraliseerde jeuk wordt ook gezien bij interne aandoeningen, zie onderstaande tabel.

AandoeningLichamelijk onderzoekAanvullend onderzoek
Hodgkin en andere maligniteitenLymfomenBloedbeeld, X-thorax
Uremie, nierfunctiestoornisNierfunctie, ureum
Icterus, leveraandoeningenHepatosplenomegalieALAT, ASAT, g-GT, alkalisch fosfatase
Diabetes mellitus en andere stofwisselingstoornissen(Nuchter) glucose, TSH, urinezuur
Psychogeen
AnemieKleur huid, conjunctivaHb, celindices, op indicatie: vitamineB12, foliumzuur, ferritine
SenilitasXerosis
Toxicodermie, reactie op geneesmiddelenUrticaria
Ankylostomasis en andere worminfectiesFecesonderzoek
Jeuk als gevolg van medicatie
  • huidallergie (bijv. urticaria na antibiotica), toxicodermie
  • fotosensibilisatie (o.a. lamotrigine)
  • neuropathie (o.a. cytostatica)
  • cholestase en chronische leveraandoeningen (o.a. orale anticonceptiva, fenothiazines, tolbutamide, anabole steroïden, diverse antibiotica, ketoconazol)
  • disbalans van neurotransmitters bij toediening van opioïden (m.n. morfine):
    • oraal of parenteraal (zelden)
    • spinaal

Niet-medicamenteuze behandeling

  • Probeer indien mogelijk de oorzaak te behandelen of weg te nemen
  • Vermijd te frequent en langdurig douchen, vermijd zeep en gebruik lauwwarm water
  • Zorg bij een droge huid voor een voldoende hoge luchtvochtigheid
  • Voorkom smetplekken, huidbeschadiging en irritatie
  • Houd de nagels kort
  • Zorg voor verkoeling (bijvoorbeeld met cold pack)

Medicamenteuze behandeling

Start bij droge huid met een indifferent middel zoals vaselinelanettecrème of koelzalf (bij een erg droge huid cetomacrogolzalf)

Levomenthol heeft een verkoelend en jeukstillend effect op de huid. Een crème smeert goed uit over grotere oppervlakten en droogt de huid niet uit. Een gel kan ook worden gebruikt, deze heeft een sterker verkoelend effect maar is wel sterker indrogend. Lidocaïne kan toegevoegd worden om de huid te verdoven. Bases (schudsel, gel of oplossing) die veel water bevatten leveren een grote bijdrage aan het jeukstillend effect door verdamping van water. Wanneer bij jeuk een gel de huid teveel uitdroogt, heeft levomentholcrème de voorkeur. Het gebruik van menthol strooipoeders wordt niet meer geadviseerd; ze bevatten geen water en zijn daardoor weinig jeukstillend.
Klasse 1 en 2 corticosteroïden (bijv. hydrocortisoncrème) hebben als lokale therapie een plaats bij plaatselijke allergische huidreacties, mits kortdurend.

De antihistaminica cetirizine, desloratadine en hydroxyzine kunnen gebruikt worden bij gegeneraliseerde jeuk. Deze zijn echter alleen werkzaam bij jeuk door vrijkomen van histamine, bijv. bij urticaria. De voorkeur gaat in dit geval uit naar een niet-sederend antihistaminicum zoals cetirizine en desloratadine. Hydroxyzine kan worden toegepast indien sedatie gewenst is.

Zie voor de behandeling van jeuk in de palliatieve fase, de richtlijn Jeuk op Pallaline.

Lokale therapie

1 Indifferente middelen: vaselinelanettecrème, koelzalf, cetomacrogolzalf
1 Levomenthollanette crème 2%
1 Lidocaïne (1%) levomenthol (1%) gel FNA
1 Hydrocortison crème 1%

Orale therapie

1 Cetirizine: 1x daags 10 mg
1 Desloratadine: 1x daags 5 mg
2 Hydroxyzine: 1x daags 25 mg voor de nacht, indien nodig 25 mg 3-4x daags

Referenties

1. Pallaline, Richtlijn Jeuk, geraadpleegd juni 2020
2. Farmacotherapeutisch Kompas, Jeuk, geraadpleegd juni 2020